مجلس و اقتصاد

مجلس و اقتصاد

آیا تناسب نهادی می‌تواند کارایی را در کشورهای درحال‌توسعه ارتقا دهد؟ شواهدی از بخش مالی و انرژی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علیرضا رعنائی 1
سید عقیل حسینی 2
روح‌اله شهنازی 3
1 دکتری اقتصاد پولی، گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 استادیار، گروه اقتصاد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3 دانشیار، گروه اقتصاد، گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/mec.2025.17593.1080
چکیده
باوجود مطرح‌شدن مفهوم تناسب نهادی در ادبیات داخلی، تاکنون فرآیند کمّی‌سازی آن به‌صورت روشمند انجام نشده است. این پژوهش، با بهره‌گیری از «شباهت کسینوسی» و با درنظرگرفتن شاخص‌های حکمرانی خوب به‌عنوان الگوی ایده‌آل، تلاش کرده است تا تناسب نهادی را به‌صورت کمّی سنجش کند. سپس، با استفاده از روش حداقل مربعات تعمیم‌یافته (GLS)، تأثیر مستقیم و تعاملی تناسب نهادی را در ارتباط با عواملی همچون درآمدهای منابع طبیعی، اعتبارات بانکی و مصرف انرژی بر کارایی کشورهای درحال‌توسعه طی دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۶ بررسی کرده است. نتایج حاکی از آن است که باوجود سطح نسبتاً بالای کارایی موقت (879/0) در کشورهای مورد مطالعه، کارایی پایدار آن‌ها در سطحی پایین (342/0) قرار دارد که نشان‌دهندۀ ناکارایی ساختاری است. افزون‌بر این، یافته‌ها حکایت از آن دارند که کشورهای مذکور با پدیده‌های «نفرین منابع» و «نفرین مالی» مواجه‌اند. در این میان، تناسب نهادی تأثیر مثبت و معناداری بر کارایی پایدار داشته و توانسته است اثرات منفی نفرین منابع را تعدیل کند. ازسوی‌دیگر، تعامل تناسب نهادی با مصرف انرژی، تأثیر مثبتی بر کارایی داشته و به کاهش ناترازی انرژی منجر شده است. اما در حوزۀ مالی، تناسب نهادی نه‌تنها از شدت نفرین مالی نکاسته، بلکه آن را تشدید کرده است. این تناقض، به ساختار شاخص‌های حکمرانی خوب بازمی‌گردد که در حوزه‌هایی مانند ثبات سیاسی و اثربخشی دولت، بهبود مدیریت منابع طبیعی و انرژی را تسهیل می‌کند، اما در بخش مالی، با تأکید بر مقررات‌زدایی و آزادی مالی، با پیشینۀ نهادی کشورهای درحال‌توسعه در تضاد قرار گرفته و چالش‌هایی ایجاد می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هرچند الگوی حکمرانی خوب در برخی حوزه‌ها، نظیر مدیریت منابع طبیعی و انرژی، کارآمد بوده است، اما در بخش مالی نیازمند بازنگری و انطباق با شرایط بومی است. بنابراین، سیاست‌گذاران باید از مقررات‌زدایی افراطی پرهیز کرده و اصلاحات نهادی را به‌گونه‌ای طراحی کنند که با ویژگی‌های اقتصادی و نهادی کشورها هماهنگ باشد، تا از تشدید نفرین مالی جلوگیری شود.
کلیدواژه‌ها
تناسب نهادی
توسعه
حکمرانی خوب
مصرف انرژی
نفرین مالی
نفرین منابع
کارایی
موضوعات
  1. آقایی مجید، رضاقلی زاده مهدیه، عبدی سیدکلایی محمد، موسوی روا (1403). رانت منابع طبیعی و توسعه مالی: آزمون فرضیه نفرین منابع مالی در ایران. پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار). ۲۴ (۴) :۶۹-۱۰۳
  2. حسینی، سید عقیل، رعنائی، علیرضا و معرفی محمدی، عبدالحمید (1401). تحلیل نقش عدم تناسب نهادی و ناکارآمدی نظام حکمرانی در توسعه نیافتگی ایران قبل از انقلاب. بررسی مسائل اقتصاد ایران،9(2) (شماره پیاپی: 18))، صص. 3-27.
  3. رستم زاده، پرویز، حسینی، سید عقیل و رعنائی، علیرضا (1401). نقش نهادهای سیاسی در کارآمدی بخش مالی؛ تحلیل مرزی تصادفی (SFA). فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی،11(41)، صص. 1-24. doi: 10.22034/es.2023.328741.1543
  4. رعنائی، علیرضا (1403). تناسب دولت و نظم؛ یک رویکرد انتقادی مبتنی بر ایدۀ تناسب نهادی. در کرانه‌های بازار. نقدنامۀ علوم انسانی، شماره پنجم، صص 143-167.
  5. رعنائی، علیرضا، شهنازی، روح اله و حسینی، سید عقیل (1403). تناسب نهادی و تعادل‌های اقتصاد سیاسی ایران معاصر: رویکرد نظریه بازی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 29(98)، صص. 162-197doi: 10.22054/ijer.2024.77423.1251
  6. رودری، سهیل، طهرانچیان، امیرمنصور، زارعی، پگاه (1400) آیا نفت نفرین است یا موهبت برای توسعه مالی ایران؟. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی. ۱۷ (۷۰) :۸۵-۱۱۶.
  7. زروکی، شهریار و مقدسی سدهی، اکرم (1401). شاخص قیمت انرژی و تحلیل اثر غیرخطی آن بر کارایی انرژی در ایران با رویکرد بخشی. اقتصاد باثبات،  3(2)،   83-109.
  8. شهنازی، روح اله، حسینی، سید عقیل و رعنائی، علیرضا (1403). تحلیل مقایسه‌ای شوک‌درمانی و اصلاحات تدریجی در هدفمندسازی یارانه بنزین: اهمیت تطبیق‌پذیری نهاد و سازمان. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، 13 (48)، doi: 10.22034/es.2024.444089.1738
  9. شهنازی، روح‌اله و رعنائی، علیرضا (1396). بررسی نفرین منابع با تأکید بر ناکارایی نهادی؛ (مورد مطالعاتی ایران).فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی،6 (20).
  10. طاهرپور، جواد، محمدی، تیمور و فردی، رضا (1397). نقش توزیع تسهیلات اعطایی بانک‌ها در رشد اقتصادی ایران. پژوهشنامه اقتصادی، 18(69), 133-162.
  11. فربد، دانیال، فلاحی، محمدعلی و صالح نیا، نرگس (1400). بررسی تأثیر ریسک‌های اقتصادی، مالی و سیاسی بر شاخص آسیب‌پذیری نفرین منابع در کشورهای منطقه منا. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 11(41)، صص. 163-217.
  12. محمدی، تیمور، رعنائی، علیرضا و دارابی، مهدی (1398). نقش کیفیت نهادها در کارایی فنی کشورهای منتخب آسیا و خاورمیانه؛ رهیافت تحلیل مرزی تصادفی. اقتصاد و الگو سازی،10(3)، صص. 111-138.
  13. معبودی، رضا، نادمی، یونس و دره نظری، زینب (1401). نفرین منابع و مالی‌سازی در اقتصاد ایران. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 11(42)،  صص. 127-159. doi: 10.22054/jiee.2022.68891.1940.
  14. ناظمان، حمید، محمدی، تیمور و رعنائی، علیرضا (1398). مقاله پژوهشی: اثر نفوذ رانتی در تعمیق تأثیر ناکارایی نهادی بر پدیده نفرین منابع؛ رهیافتتحلیل های اقتصادی توسعه ایران، 7(1)، صص. 37-62. doi: 10.22051/edp.2019.20376.1153.
  15. Acemoglu, D., & Robinson, J. (2008). The role of institutions in growth and development(Vol. 10). Washington, DC: World Bank.
  16. Acemoglu, D., & Robinson, J. (2022). Non-modernization: Power–culture trajectories and the dynamics of political institutions. Annual Review of Political Science, 25(1), 323-339
  17. Benigno, G., Fornaro, L., & Wolf, M. (2025). The global financial resource curse. American Economic Review, 115(1), 220–262. https://doi.org/10.1257/aer.20211792
  18. Berke, P. R., Farahmand, H., Dong, S., Mostafavi, A., Woodruff, S. C., Hannibal, B., & Vedlitz, A. (2020). Institutional congruence for resilience management in interdependent infrastructure systems. International Journal of Disaster Risk Reduction, 46, 101515.
  19. Brett, E. A. (2009). Reconstructing development theory: International inequality, institutional reform and social emancipation. Bloomsbury Publishing.
  20. Chang, H. J. (2003). Kicking away the ladder: Infant industry promotion in historical perspective. Oxford Development Studies, 31(1), 21-32.
  21. Dehghan Shabani, Z., & Shahnazi, R. (2019). Energy consumption, carbon dioxide emissions, information and communications technology, and gross domestic product in Iranian economic sectors: A panel causality analysis. Energy, 169, 1064-1078. https://doi.org/10.1016/j.energy.2018.11.062
  22. Dehghan Shabani, Z., & Shahnazi, R. (2021). Energy intensity convergence in Iranian provinces: evidence from energy carriers’ consumption intensity. Environmental Science and Pollution Research, 28, 26697-26716.
  23. Ehmke, D. C. (2019). Institutional congruence. Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG.
  24. Gao, Ming (2023) Role of financial inclusion and natural resources for green economic recovery in developing economies, Resources Policy83: 103537.
  25. Gerschenkron, A. (1962). Economic backwardnessin historical perspective: a book of essays. Belknap Press of Harvard University Press.
  26. Han, J., Kamber, M., & Pei, J. (2011). Getting to Know Your Data. Data Mining (Third Edition), 39-82. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-381479-1.00002-2  
  27. Harriss, J., Hunter, J., & Lewis, C. M. (Eds.). (1995). The new institutional economics and third world development. Psychology Press.
  28. Harriss, John. (2014). Development Theories. pp- 35-49.In Bruce Currie-Alder, and others (eds), International Development: Ideas, Experience, and Prospects. Oxford University Press.   https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199671656.003.0003.
  29. Hoff, K., & Demeritt, A. (2023). Behavioral Development Economics. In Oxford Research Encyclopedia of Economics and Finance.
  30. Khan, M. A., Gu, L., Khan, M. A., & Oláh, J. (2020). Natural resources and financial development: The role of institutional quality. Journal of Multinational Financial Management, 56, 100641.
  31. Khan, S., Rahman, A. A., Saha, T., Alam, M. M., & Mahmood, H. (2024). The role of Fintech in containing the carbon curse of natural resources: Evidence from resource-rich countries. Resources Policy, 90, 104733.
  32. Kordbacheh, H., & Sadati, S. Z. (2022). Corruption and banking soundness: does natural resource dependency matter?. Journal of Financial Crime, 29(1), 293-308.
  33. Kotu, V., & Deshpande, B. (2018). Classification. Data Science (Second Edition), 65-163. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-814761-0.00004-6.
  34. Kumbhakar, S. C., & Heshmati, A. (1995). Efficiency measurement in Swedish dairy farms: an application of rotating panel data, 1976–88. American Journal of Agricultural Economics, 77(3), 660-674.
  35. Kumbhakar, S. C., Lien, G., & Hardaker, J. B. (2014). Technical efficiency in competing panel data models: a study of Norwegian grain farming. Journal of Productivity Analysis, 41, 321-337.
  36. Kurronen, S. (2015). Financial sector in resource-dependent economies. Emerging Markets Review, 23, 208-229.
  37. North, D. C. (1995). The new institutional economics and third world development. In The new institutional economics and third world development(pp. 31-40). Routledge.
  38. North, D. C. (2003). The role of institutions in economic development. UN.
  39. Raanaei, A. , Hoseiny, S. A. and Shahnazi, R. (2024). Political Economy Dynamics of Society-State Interaction in Iran during the Qajar and Pahlavi Eras: Institutional Congruity, Game Theory and Policy Implications. International Journal of New Political Economy, 5(2), 229-272. doi: 10.48308/jep.5.2.229
  40. Shahnazi, R., & Alimohammadlou, M. (2022). Investigating risks in renewable energy in oil-producing countries through multi-criteria decision-making methods based on interval type-2 fuzzy sets: A case study of Iran. Renewable Energy, 191, 1009-1027. https://doi.org/10.1016/j.renene.2022.04.051
  41. Street, J. H. (1987). The institutionalist theory of economic development. Journal of Economic Issues, 21(4), 1861-1887.
  42. Tam, A., & Meek Lange, M. (2024). Progress. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 Edition).  https://plato.stanford.edu/entries/progress
  43. Tang, S. (2022). The institutional foundation of economic development.
  44. Thorbecke, E. (2019). The History and Evolution of the Development Doctrine, 1950–2017.  pp 61-108. In: Nissanke, M., Ocampo, J.A. (eds) The Palgrave Handbook of Development Economics. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-14000-7_3.
  45. Wilfahrt, M. (2022). Precolonial Legacies in Postcolonial Politics: Representation and Redistribution in Decentralized West Africa. Cambridge University Press.
  46. World Bank (1975). Rural development. Sector policy paper. Washington, DC: The World
    (<http://documents.worldbank.org/curated/en/1975/02/1561278/rural-development>).
  47. Yang, K. (2009). Institutional congruence, ideas, and anticorruption policy: The case of China and the United States. Public Administration Review, 69, S142-S150.

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 25 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 19 فروردین 1404
  • تاریخ اولین انتشار 19 فروردین 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403