با تشدید تنشهای منطقهای و افزایش فشارهای بینالمللی برای فعالسازی مکانیسم ماشه، بازگشت تحریمهای چندجانبه شورای امنیت به یکی از جدیترین تهدیدها علیه اقتصاد ایران تبدیل شده است. ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که تحریمهای چندجانبه به دلیل مشروعیت حقوقی و الزامآور بودن برای تمامی کشورها، پیامدهایی بهمراتب عمیقتر از تحریمهای یکجانبه خواهند داشت. با این حال، برخلاف بسیاری از مطالعات اقتصادی که پیامدهای تحریمها را از طریق مدلهای اقتصادسنجی، تحلیل روندهای گذشته یا مدلسازی پویایی سیستم بررسی میکنند، مسئله مورد مطالعه با سطح بالایی از عدمقطعیتهای ژئوپلیتیکی و رفتاری بازیگران بینالمللی همراه است؛ از اینرو روش سناریوپردازی بهعنوان رویکردی مناسب برای تحلیل آیندههای بدیل و بررسی پیامدهای ممکن در شرایط عدمقطعیت انتخاب شد. در این راستا، پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش تحلیل سلسلهمراتبی و نرمافزار اکسپرت چویس 11 به شناسایی و اولویتبندی پیشرانهای کلیدی پرداخته است. دادهها از طریق تحلیل اسناد و مصاحبههای نیمهساختاریافته با 30 خبره شامل اعضای هیئت علمی دانشگاه، پژوهشگران حوزه اقتصاد و روابط بینالملل، کارشناسان سیاست خارجی و متخصصان مطالعات آیندهپژوهی گردآوری شد و معیار انتخاب آنان نیز داشتن سابقه پژوهشی یا اجرایی مرتبط، انتشار آثار علمی در حوزههای اقتصاد، سیاست خارجی یا تحریمها و آشنایی با مطالعات راهبردی و آیندهپژوهی بوده است. در نتیجه این فرایند، از میان 46 پیشران اولیه، 19 پیشران راهبردی شناسایی و اولویتبندی شد که مواضع و نقش بازیگران اصلی از جمله ایالات متحده، تروئیکای اروپا، سازمان ملل، گروه بریکس با محوریت چین، روسیه، هند، برزیل و آفریقای جنوبی، محور مقاومت شامل یمن و حزبالله، برخی کشورهای حوزه خلیجفارس با محوریت عربستان، امارات و قطر و نیز برخی کشورهای همپیمان ایران از جمله پاکستان، افغانستان و کره شمالی را دربر میگیرد. بر اساس این پیشرانها چهار سناریوی محتمل شامل «بحران فراگیر»، «تقابل مدیریتشده»، «فرصت استراتژیک» و «شکاف راهبردی» طراحی شد که هر یک ترکیب متفاوتی از سطح فشار قدرتهای غربی، میزان همراهی یا حمایت بازیگران منطقهای و بینالمللی، سطح تنشهای منطقهای و نقش سازمان ملل در بازگشت یا تعدیل تحریمها را بازنمایی میکنند. نتایج سناریوها نشان میدهد در سناریوی «بحران فراگیر» همگرایی بازیگران غربی و تشدید فشارهای بینالمللی میتواند به محدودیت شدید در صادرات نفت، افزایش محدودیتهای مالی و تشدید نوسانات ارزی منجر شود، در حالیکه در سناریوی «تقابل مدیریتشده» استمرار تنشها همراه با سطحی از تعامل اقتصادی با برخی شرکای منطقهای و شرقی قابل مشاهده است؛ در مقابل، سناریوی «فرصت استراتژیک» با گسترش همکاریهای اقتصادی با قدرتهای غیرغربی و توسعه مسیرهای جایگزین تجارت خارجی همراه است و سناریوی «شکاف راهبردی» نیز ناشی از واگرایی در میان قدرتهای بزرگ و کاهش اجماع بینالمللی علیه ایران است. در مجموع، این سناریوها نه پیشبینیهای قطعی بلکه مسیرهای تحلیلی ممکن از آینده اقتصاد ایران را ترسیم میکنند و میتوانند مبنایی برای طراحی راهبردهای سیاستی در شرایط عدمقطعیت و تقویت تابآوری اقتصادی کشور فراهم سازند. طبقهبندی JEL: F51، F53، F59، O13، P48
کاشانی, لیلا, و نامدار, حمیدرضا. (1405). تحلیل سناریوی پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه بر تحولات جغرافیای اقتصادی-سیاسی پیرامون ایران. (e11857). مجلس و اقتصاد, 4(3), e11857 https://doi.org/10.22034/mec.2026.18343.1147
MLA
کاشانی, لیلا, و نامدار, حمیدرضا. "تحلیل سناریوی پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه بر تحولات جغرافیای اقتصادی-سیاسی پیرامون ایران" .e11857 , مجلس و اقتصاد, 4, 3, 1405, e11857. doi: 10.22034/mec.2026.18343.1147
HARVARD
کاشانی لیلا, نامدار حمیدرضا. (1405). 'تحلیل سناریوی پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه بر تحولات جغرافیای اقتصادی-سیاسی پیرامون ایران', مجلس و اقتصاد, 4(3), e11857. doi: 10.22034/mec.2026.18343.1147
CHICAGO
لیلا کاشانی و حمیدرضا نامدار, "تحلیل سناریوی پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه بر تحولات جغرافیای اقتصادی-سیاسی پیرامون ایران," مجلس و اقتصاد, 4 3 (1405): e11857, doi: 10.22034/mec.2026.18343.1147
VANCOUVER
کاشانی لیلا, نامدار حمیدرضا. تحلیل سناریوی پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه بر تحولات جغرافیای اقتصادی-سیاسی پیرامون ایران. مجلس و اقتصاد. 1405;4(3):e11857. doi: 10.22034/mec.2026.18343.1147
