مجلس و اقتصاد

مجلس و اقتصاد

واکاوی اقتصادی نظریه حق طبیعی با تأکید بر آراء توماس آکوئیناس، توماس هابز و جان لاک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید محمد مستولی زاده 1
وحدت رجب زاده 2
1 استادیار گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اداری دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم اقتصادی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اداری دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
10.22034/mec.2024.17184.1055
چکیده
اگر مالکیت شخصی، آزادی کسب و کار و قیمت بازار رقابتی به عنوان بخشی قابل توجه از اصول اولیه علم اقتصاد، حداقل در میان اقتصاددانان کلاسیک، پذیرفته شود، وضعیت اقتصاد ایران در شاخص‌های مرتبط با اصول فوق از سطح مناسبی برخوردار نمی‌باشد. در شرایط حساس کنونی، جهت بهبود وضعیت اقتصادی کشور، تعمیق و تدقیق بیشتر در برخورد با ماهیت مشکلات اقتصادی و بررسی مجدد مبانی ضروری می‌باشد. در همین راستا این مقاله قصد دارد نظریه حق طبیعی را با رویکردی اقتصادی و با تأکید بر آراء سه نظریه‌پرداز مطرح آن، با روشی تحلیلی- تطبیقی بررسی نماید. نظریه حق طبیعی به مثابۀ حق جوهری و بنیادین افراد، تباری کهن دارد لکن در غالب موارد از منظر علم حقوق و سیاست مورد توجه قرار گرفته است، بررسی این نظریه با رویکردی اقتصادی، از یک طرف تلاشی جهت پاسخ به این پرسش است که ارتباط اصول علم اقتصاد و نظریه حق طبیعی به چه میزان است؟ و از طرف دیگر مشخص‌کننده میزان افتراق و قرابت اندیشه اقتصادی نظریه‌پردازان مذکور می‌باشد. لذا در نتیجه‌گیری نهایی این نوشتار ملاحظه می‌گردد، بر مبنای اندیشه سه نظریه‌پرداز یاد شده در اهمیت مشاهدات تجربی و مشروعیت بخشیدن به عقل برای استنتاج‌های انتزاعی از این مشاهدات و همچنین با توجه به نحوه اکتشاف حق طبیعی به عنوان ثمره مشارکت مخلوق باشعور در قانون خداوندی، ارتباط معناداری مابین اصول علم اقتصاد که در یک فرایند عقلانی و تجربی از طبیعت انسان‌ها ناشی می‌شود و حق طبیعی افراد جامعه وجود داشته، بطوریکه توماس آکوئیناس و جان لاک مالکیت شخصی را حق طبیعی افراد می‌دانند و بر خلاف توماس هابز، از نظر ایشان حفظ و پاسداشت حق مذکور مستلزم این است که قدرت حاکمیت، در تحدید مالکیت افراد جامعه محدود باشد. همچنین توماس آکوئیناس و توماس هابز رضایت طرفین مبادله را مبنای تعیین قیمت عادلانه (قیمت بازار رقابتی) می‌دانند و بر این اساس است که تعیین قیمت کالاها در یک مبادله داوطلبانه و عاری از اجبار و تقلب را از دیدگاه آکوئیناس می‌توان بخشی از حق طبیعی انسان‌ها در فرایند شکل‌گیری ارتباط اقتصادی افراد جامعه در یک فضای آزادنه کسب و کار تلقی نمود.
کلیدواژه‌ها
حقوق طبیعی
قانون طبیعی
مالکیت شخصی
مبادله داوطلبانه
قیمت عادلانه
موضوعات
  1. ارجمندی‌فرد، منصوره (1399). درآمدی بر مبانی حقوق شهروندی از منظر فقه و دین اسلام. نشریه مطالعات حقوق شهروندی، 17، 265-282.
  2. اشــتراوس، لئو. (1396). مقدمه‌ای سیاسی بر فلسفه. ترجمه یاشار جیرانی، تهران، انتشارات آگه.
  3. اصلی‌بیگی، فاطمه و ملایوسفی، مجید. (1397). حکمت عملی از نظر آکوئیناس. نشریه علمی پژوهشی تأملات فلسفی دانشگاه زنجان، 21، 255-277.
  4. افسرده، عطاا... و همکاران. (1397). واکاوی جایگاه حقوق طبیعی فرد در قانون اساسی مشروطه. نشریه پژوهشنامه علوم سیاسی، 13(3)، 7-36.
  5. امینی، منصور و کاشانی، سیدصادق. (1396). احترام به حق مالکیت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. نشریه تحقیقات حقوقی، 20 (79)، 171-193.
  6. پولادی، کمال. (1389). تاریخ اندیشــه سیاســی در غرب: از ســقراط تا ماکیاولی. تهران، انتشارات مرکز.
  7. تفضلی، فریدون. (1392). تاریخ اندیشه اقتصادی. تهران، انتشارات نی.
  8. جلال‌پور، شیوا و همکاران. (1390). تبیین شاخص های دموکراسی از منظر جان لاک. نشریه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 3 (9)، 225-233.
  9. حسین‌زاده، علی و زارعی‌شهامت، لیلا. (1398). تطابق مصادیقی از حقوق در نهج‌البلاغه با موادی از اعلامیه جهانی حقوق بشر. نشریه جستارنامه ادبیات تطبیقی، 3 (10).
  10. حسینی، سیدرضا. (1384). قیمت‌گذاری از دیدگاه فقه و اقتصاد. نشریه جستارهای اقتصادی، 4، 81-112.
  11. راسل، برتراند. (1388). تاریخ فلسفه غرب. ترجمه نجف دریابندری، انتشارات الکترونیکی.
  12. ژیلسون، اتین. (1384). تومیسم، درآمدی بر فلسفه قدیس توماس آکوئینی. ترجمه ضیاءالدین دهشیری، تهران، انتشارات حکمت.
  13. ژیلســون، اتین، (1398). عقل و وحی در قرون وسطی. ترجمه شهرام پازوکی، تهران، انتشارات حقیقت.
  14. صابری، روشنک و همکاران. (1399). مالکیت خصوصی در میانه همگرایی و واگرایی اندیشه‌های حقوق طبیعی و فقه امامیه. نشریه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 7 (1)، 173-202.
  15. صبوری، مصطفی و مشیرزاده، حمیرا. (1402). فراز و فرود نظریه حقوق طبیعی در سنت فکری اندیشمندان عصر روشنگری. نشریه حقوق بشر، 1، 263-283.
  16. صناعی، محمود. (1338). آزادی فرد و قدرت دولت. تهران، انتشارات هرمس.
  17. طالبی، محمدحسین. (1390). نقد و بررسی آموزه قانون طبیعی از آغاز مسیحیت تا پایان قرون میانه. نشریه حکومت اسلامی، 59، 61-88.
  18. طالبی، محمدحسین. (1393). تفاسیر متنوع از آموزه قانون طبیعی. نشریه آیین حکمت، 18، 149-176.
  19. طالبی، محمدحسین. (1393). دفاع از آزادی با استفاده از قانون طبیعی اسلامی. نشریه آیین حکمت، 6، 51-74.
  20. طالبی، محمدحسین. (1399). فلسفه حقوق طبیعی گیاهی بشر. نشریه حقوق اسلامی، 18(68)، 121-150.
  21. عبدالهی، منصور و همکاران. (1389). علت غایی در فلسفه ارسطو و ابن‌سینا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، دانشکده الهیات.
  22. عبدلعلی، منصف. (1382). حقوق مالکیت و نظم بازارهای کارآمد. نشریه مطالعات و سیاست‌های اقتصادی، 4، 95-120.
  23. علامه طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1378). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، جلد نهم.
  24. علی‌احمدی، علیرضا و غفاریان، وفا. (1382). اصول شناخت و روش تحقیق (با نگاهی به مطالعات تاریخی). نشریه علمی‌-پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا‌(س)، 13 (46-47)، 241-266.
  25. غنی‌نژاد، موسی. (1378). جامعه مدنی: آزادی، اقتصاد و سیاست. تهران، انتشارات طرح نو.
  26. غنی‌نژاد، موسی. (1394). آزادسازی و عملکرد اقتصادی. تهران، انتشارات دنیای اقتصاد.
  27. حکیم، سیدمجتبی و همکاران. (1400). بررسی حقوق شهروندی با تاکید بر آزادی بیان در فقه و حقوق. نشریه پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، 48، 133-152.
  28. فرهنگی، علی‌اکبر و صفرزاده، حسین. (1385). روش‌های تحقیق در علوم انسانی با نگرشی بر پایان‌نامه‌نویسی، تهران، انتشارات پیام پویا.
  29. فلاح‌نژاد، اکبر و همکاران. (1399). حق طبیعی در اندیشه فارابی. نشریه علمی فلسفه دین، 17 (1)، 23-48.
  30. قاری سید فاطمی، سید محمد و نیکویی، مجید. (1394). اندیشه ابن سینا: الهام بخش نظریه حقوق طبیعی آکوئیناس. نشریه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 2 (2)، 49-76.
  31. کاسیرر، ارنست. (1393). اسطوره دولت. ترجمه یدالله موقن، تهران، انتشارات هرمس.
  32. کدیور، محمدعلی. (1384). زمینه های لیبرالیسم و محافظه کاری در اندیشه توماس هابز. نشریه اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 219 و220 ، 70-81.
  33. کرمی، حمزه و احمدی افرمجانی، علی‌اکبر. (1399). حقوق طبیعی از دیدگاه جان لاک و مرتضی مطهری. مجله فلسفه و کلام اسلامی، 53 (1)، 7-31.
  34. کلوســکو، جورج. (1391). تاریخ فلســفه سیاســی: قرون وســطی، ترجمه خشــایار دیهیمی، تهران، انتشارات نی، جلد دوم.
  35. کلی، جان موریس. (1397). تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب. ترجمه محمد راسخ، تهران، انتشارات نی.
  36. لاک، جان. (1397). رساله‌ای درباره حکومت. ترجمه حمید عضدانلو، تهران، انتشارات نی.
  37. مجتهدی، کریم. (1387). فلسفه در قرون وسطی (مجموعه مقالات)، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم.
  38. محقق‌داماد، سید مصطفی. (1385). گفتکو پیرامون حق، حکم و تکلیف. قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 171-194.
  39. محمدپور، احمد. (1397). ضد روش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. قم، انتشارات لوگوس.
  40. محمودی، سیدعلی. (1370). تحلیل عوامل آزادی فرد در فلسفه سیاسی هابز. نشریه کیهان اندیشه، 37، 25-34.
  41. مطهری، مرتضی. (1368). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران، انتشارات صدرا.
  42. مطهری، مرتضی. (1371). نظام حقوق زن در اسلام. تهران، انتشارات صدرا.
  43. مقیمی‌زنجانی، شروین. (1396). توماس هابز و بنیادگذاری انگارة جدید شهروندی. نشریه جستارهای سیاسی معاصر، 8 (4)، 109-133.
  44. مکرمی‌قرطاول، یاسر و همکاران. (1400). از مشروعیت قدرت تا تحدید حاکمیت: الگویی مبتنی بر قوانین طبیعی. نشریه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 53 (4)، 1721-1739.
  45. نویمان، فرانتس. (1390). آزادی، قدرت و قانون. ترجمه عزت ا... فولادوند، تهران، انتشارات خوارزمی.
  46. هابز ، توماس. (1397). لویاتان. ترجمه حسین بشیریه، تهران، انتشارات نی.
  47. یزدان‌بخش، علی‌اصغر و همکاران. (1399). ملاصدرا و حقوق طبیعی بشر. نشریه حکمت معاصر، 2، 265-283.
  48. Aquinas, St. T. (1947). THE SUMMA THEOLOGICA. Translated by Fathers of the English Dominican Province.
  49. Biser, J. J. (2020). Locke Versus Hobbes: Political Economy Of Property Rights. Journal For Economic Educators, 20 (1).
  50. Hagan, M. J. (2012). St. Thomas Aquinas: Economics of the Just Society, Austrian Student Scholars Conference Hagan, Grove City College, Grove City, PA.
  51. Koehn, D. Wilbratte, B. (2012). A Defense of a Thomistic Concept of the Just Price. Business Ethics Quarterly, 501–526, DOI: 10.5840/beq201222332.
  52. Levy, A. (1954). Economic Views of Thomas Hobbes. Journal of the History of Ideas, 15(4), 589-595.
  53. Locke, J. (1690). Two Treatises of Government. Everyman’s Library, York University, 1823.
  54. McGee, R. W. (2005). Thomas Aquinas: A Pioneer in the Field of Law & Economics, Western State University Law Review, 18(1), 471-483.
  55. North, D. C. (1992). Transaction costs, institutions, and economic performance, An International Center for Economic Growth Publication.
  56. Perez, A. et al. (2015). THOMAS HOBBES: THE MODERN ECONOMIST. Praxis Filosófica, 44, 221-250.
  57. Rashid, M. M. (2020). St. Thomas Aquinas and the development of natural law in economic thought, 7(1), 14-24.
  58. Rothbard, M. N. (2006). Economic Thought Before Adam Smith- An Austrian Perspective on the History of Economic Thought. I.
  59. Schumpeter, J. A. (1954). History OF Economic Analysis.
  60. Smith, Adam. (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations.
  61. Taylor, Quentin. (2010). Thomas Hobbes, Political Economist, His Changing Historical Fortunes, The Independent Review, 14(3), 415–433.
  62. Younkins, E. W. (2006). Thomas Aquinas’s Christian Aristotelianism, Montreal, 163. 
مجلس و اقتصاد
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
تابستان 1403
صفحه 257-284