مجلس و اقتصاد

مجلس و اقتصاد

رتبه‌بندی و ارزیابی توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها (برمبنای شاخص‌های توسعه استانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ملیحه امینی پزوه 1
محمد خدابخشی 2
1 دانشجوی دکتری تحقیق در عملیات، گروه ریاضی‌کاربردی و صنعتی، دانشکده علوم ریاضی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 استاد تحقیق در عملیات، گروه ریاضی‌کاربردی و صنعتی، دانشکده علوم ریاضی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/mec.2024.17395.1061
چکیده
توزیع نامتوازن فعالیت‌ها و امکانات در سطح کشور و در بین استان‌ها و به دنبال آن تفاوت در استعداد‌ها و قابلیت‌های هر استان همواره مورد توجه نهاد‌ها و سازمان‌های اجتماعی و اقتصادی کشور بوده است. لذا تعیین موقعیت و جایگاه استان‌ها به ویژه از نظر میزان توسعه‌یافتگی بر اساس روش‌های علمی مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله به کمک روش تحلیل‌پوششی داده‌ها به بررسی سطح توسعه‌یافتگی استان‌ها پرداخته و وضعیت هر استان را مشخص می‌کند. از آنجایی که در دنیای واقعی، داده‌ها با ابهام و عدم قطعیت همراه هستند، مدل‌های تحلیل‌پوششی فازی، این ابهام را در نظر گرفته و به یک تصویر واقع‌بینانه تر از وضعیت استان‌ها می‌رسد. در این پژوهش 23 شاخص توسعه مربوط به بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی جهت مقایسه و رتبه‌بندی 31 استان کشور مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان از وجود اختلاف و شکاف عمیق در توزیع و تخصیص امکانات و فرصت‌ها در بین استان‌های کشور دارد؛ به طوری که استان‌های تهران و اصفهان برخوردارترین ‌و استان‌های سیستان‌و‌‌بلوچستان، هرمزگان، چهارمحال‌و‌بختیاری، خراسان‌شمالی و کهگیلویه‌‌و‌بویراحمد محروم‌ترین استان‌ها تعیین شدند و بار دیگر لزوم توجه بیشتر به استان‌های محروم در برنامه‌ریزی‌ها و تخصیص مناسب‌تر منابع را آشکار می‌سازد. در انتها نتایج با اسناد آمایش استان‌ها تطبیق داده شده و برای مناطق و استان‌های مستعد توسعه بر اساس این اسناد راهکارهایی ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها
رتبه‌بندی
تحلیل پوششی داده‌ها
داده‌های فازی
شاخص‌های توسعه. طبقه‏بندی JEL: C61
I31
I32
O15
O18
موضوعات
  1. ازوجی، علاءالدین (1390)، سنجش و تحلیل نابرابریهای منطقه‌ای بازار کار در برنامه چهارم توسعه، برنامه‌ریزی و بودجه،16(2)،83-106.
  2. امامی میبدی (1379)، اصول اندازه‌گیری و بهره‌وری (علمی- کاربردی)، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
  3. بنیاد برکت (1396)، اطلس مناطق محروم کشور سطح‌بندی و پهنه‌بندی مناطق محروم کشور و مزیتهای نسبی این مناطق،
     6-18.
  4. پارسی‌پور، حسن، احمد حسین‌زاده و حمیدرضا عاقلی مقدم (1400)، رتبه‌بندی و تحلیل درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، 6(4)، 751-766.
  5. خاکپور، براتعلی و علیرضا باوان پوری (1388)، بررسی و تحلیل نابرابری در سطوح توسعه‌یافتگی مناطق شهر مشهد، مجله دانش و توسعه، (27)، 182-202.
  6. خاکپور، براتعلی و مسعود داوری نژاد مقدم (1393)، سنجش میزان توسعه‌ اقتصادی استان‌های کشور و شناخت جایگاه خراسان‌رضوی با استفاده از روش تحلیل خوشه‌ای (Cluster)، فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشنامه خراسان بزرگ، 5(16)، 49-57.
  7. خالصی، پوریا (1401)، رتبه بندی کشورهای عضو سازمان ملل متحد بر اساس کارایی شاخص های توسعه انسانی وزیست محیطی با روش تحلیل پوششی داده ها، نخستین کنفرانس ملی چالش های محیط زیست: صنعت و معدن سبز تهران.
  8. رحیمی، محمد امین کاکا دزفولی و انیس کاکا دزفولی (1396)، سنجش میزان توسعه‌یافتگی استان‌های کشور از نظر شاخص آموزشی با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه، مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، 5(10)، 11-29.
  9. رسولی، مجتبی، علیرضا استعلاجی و مجید ولی شریعت پناهی (1397)، سطح بندی سکونتگاه‌های روستایی شهرستان ساوه از نظر میزان محرومیت و درجه توسعه‌یافتگی با استفاده از شاخص ناموزون موریس، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 10(2)، 203-216.
  10. زارع احمدآبادی، حبیب و خالصی، پوریا (1401)، ارزیابی کارایی شاخص های توسعه انسانی و زیست محیطی ایران با رویکرد تحلیل پوششی داده ها، نخستین کنفرانس ملی چالش های محیط زیست: صنعت و معدن سبز تهران.
  11. زیاری، کرامت الله (1379)، اصول و روش برنامه‌ریزی منطقه‌ای، انتشارات دانشگاه یزد.
  12. زیاری، کرامت الله، کبری سرخ کمال و سید محمود زنجیرچی (1389)، ارزیابی کلاسیک کارایی استان‌های کشور از لحاظ توسعه‌یافتگی با استفاده از روش ‌DEA، فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی و آمایش فضا، 4(3).
  13. زیاری، کرامت الله، اکبر محمدی و خلیل عطار (1391)، بررسی درجه توسعه‌یافتگی شهرستان‌های کشور و رابطه آن با نرخ شهرنشینی، مجله علمی تخصصی برنامه‌ریزی فضایی، 1(3)، 1-16.
  14. سازمان برنامه و بودجه کشور(1399)، اسناد آمایش استانی.
  15. سازمان برنامه و بودجه کشور (1399)، اسناد آمایش ملی.
  16. سجادیان، ناهید و نعیم اکرمی (1397)، سنجش میزان برخورداری استان‌های مرزی کشور از شاخص‌های توسعه با استفاده از مدل‌های تاکسونومی عددی و تاپسیس، فصلنامه آمایش محیط،11(41)، 47-70.
  17. سرخ کمال، کبری (1387)، سنجش درجه توسعه یافتگی شهرستان‌های استان خراسان رضوی با تاکید بر جایگاه شهرستان قوچان، رساله کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد.
  18. گودرزی، مصطفی و زینب شاغری (1392)، رتبه‌بندی استان‌های کشور به لحاظ بهره‌مندی از شاخص‌های اجتماعی- فرهنگی به روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، کنفرانس بین‌المللی مدیریت چالش‌ها و راهکارها، شیراز.
  19. مرکز آمار ایران (1401)، سالنامه آماری کشور.
  20. مهرگان، محمدرضا (1383)،  مدل‌های کمی در ارزیابی عملکرد سازمان‌ها (تحلیل پوششی‌‌داده‌ها)، انتشارات دانشگاه تهران.
  21. نظم‌فر، حسین و علی بخشی، آمنه (1393)، سنجش نابرابری فضایی توسعه‌یافتگی ناحیه‌ای (مطالعه
    موردی: استان خوزستان)، برنامه‌ریزی فضایی، 4(3)، 99-114.
  22. هنری پاول، مارک (1374)، « فقر پیشرفت توسعه، ترجمه مسعود محمدی»، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 77.
  23. Andersen, P. & N.C. Petersen. (1993). A procedure for ranking efficient units in data envelopment analysis, Management Science, No. 39, pp. 1261–1264.
  24. Bakour, C. & Abahamid, M. Y. (2019). Regional disparities in development in Moroco: Statistical analysis using dispersion indicators and multidimensional techniques.
  25. Berke Philip, R. (2002). Does Sustainable Development Offer a New Direction for Planning Challenges for the Twenty-First Century, Journal of Planning Literature, (Vol. 17), No. 1, pp. 21-36.
  26. Bigdeli, E. (2006). Sustainable development in new towns, collections urban development project, economics, management, transportation and traffics in the new cities, Department of Housing and Urban Development in new cities, pp. 39.
  27. Blowers, A & Leroy, P. (1994). Power, politics and environmental inequality: a theoretical and empirical analysis of the process of '' peripheralisation ''. Environmental politics, Vol. 3, No. 1, pp. 197-228.
  28. Breau, S. (2015). Rising inequality in Canada: A regional perspective. Applied geography, No. 61, pp. 58-69.
  29. Brunori, P., Ferreira, F. H. & Peragine, v. (2013). Inequality of opportunity, income inequality, and economic mobility: Some international comparisons, Palgrave Macmillan US, pp. 85-115.
  30. Charns, A., W.W. Cooper & D. Rhodes. (1978). Measuring The Efficiency of Decision Making Unit. Eur. J. O. R. No. 2, pp. 429-444.
  31. Cooper, W.W. & Tone, K. (1997). Measures of inefficiency in data envelopment analysis and stochastic frontier estimation, European Journal of Operational Research, No. 99, pp. 72-88.
  32. Dalir, K & Maleky, S. (2002). Sustainable development with an emphasis on urban and regional sustainability city of Eilam, Ilam Culture Magazine, pp. 128.
  33. Farrel, M. (1957). The Measurement of Productive Efficiency. J.Roy.Sta.Soc. No. 120, pp. 253-281.
  34. Guo, P. & H. Tanaka. (2001). Fuzzy DEA: a perceptual evaluation method, Fuzzy Sets and Systems, No. 119, pp. 149-160.
  35. Hadder, M. (2000). Development Geography, Routledge, London. Newyork, pp. 3.
  36. Jahanshahloo, G. R., Hosseinzadeh Lotfi, Rostamy Malkhalifeh & Ahadzadeh Namin. (2009). A generalized model for data Envelopment Analysis with Interval Data, Applied Mathematical Modelling, No. 33, pp. 3237-3244.
  37. Khodabakshi, M. (2007). A super-efficiency model based on improved outputs in data envelopment analysis, Applied Mathematics and Computation, No. 184, pp. 695-703.
  38. Khodabakhshi, M. & K. Aryavash. (2012). Ranking all units in data envelopment analysis, Applied Mathematics Letters, No.25, pp. 2066-2070.
  39. Khodabakhshi, M. & K. Aryavash. (2014). Ranking units with fuzzy data in DEA, Data Envelopment Analysis and Decision Science 2014, pp. 1-10.‏
  40. Khodabakhshi, M. & M. Asgharian. (2009). An input relaxation measure of efficiency in stochastic data envelopment analysis, Applied Mathematical Modelling, No. 33, pp. 2010-2023.
  41. Lertworasirikul, S., S. C. Fanga, J. A. Joines & H. L. W. Nuttlea. (2003). Fuzzy data envelopmental analysis (DEA): a possibility approach, Fuzzy Sets and Systems, No. 139, pp. 379-394.
  42. Sexton, T. R, R. H. Silkman & A. J. Hogan. (1986). Data envelopment analysis: critique and extensions, in: R.H. Silkman (Ed.), Measuring Efficiency: An Assessment of Data Envelopment Analysis, Jossey-Bass, San Fransisco, CA, pp. 73-105.
  43. Wasim, S & Munir, K. (2017). Regional disparity and decenteralization in Pakistan: a decomposition analysis.
  44. Wilson, J., Tyedmers, P., & Pelot, R. (2007). Contrasting and comparing sustainable development indicator metrics. Ecological indicators, 7(2): 299-314.‏
  45. Winkler, A. (2012). Measuring regional inequality: an index of socio-economic pressure for Serbia. Zbornik ravova-Geografski fakultet Univerziteta u beogradu, (60), pp. 81-102.
  46. Zabelina, I. (2021). Interregional inequality in environmental and economic development in the Russian Federation. In E3S web of Conferences, Vol. 258, pp. 06013.
مجلس و اقتصاد
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
تابستان 1403
صفحه 313-344